تکنیک های افزایش دقت (کاهش بی دقتی) در تحصیل و آزمون ها

یادمان باشد که برای موفقیت در تحصیل،داشتن اطلاعات علمی کافی نیست. استفاده از مهارتهائی که بتواند میزانبهرهوری ما از این اطلاعات را افزایش دهد نیز امری بسیار مهم است.

بیدقتی یکی از رایجترین مسائل دانشآموزها و داوطلبهای کنکور است. بارها اتفاق افتاده است که دانشآموزها بهدلیل بیدقتی(با وجود داشتن اطلاعات بالا) در امتحانها، نمره از دست دادهاند. بهطورقطع، برای شما هم اتفاق افتاده است که بعد از امتحان، دچار افسوس شوید کهبا وجودی که پاسخها را میدانستید، بهدلیل ”بیدقتی“ نتوانستید بهسؤالها پاسخ صحیح دهید. البته بیدقتی انواع متفاوتی دارد: ندیدنقسمتهائی از صورت سؤال، اشتباههای محاسبات و … برخی از انواع بیدقتیاست.
یادمان باشد که برای موفقیت در تحصیل، داشتن اطلاعات علمی کافی نیست.استفاده از مهارتهائی که بتواند میزان بهرهوری ما از این اطلاعات راافزایش دهد نیز امری بسیار مهم است. در این مبحث از دورهٔ آموزش CMTمیخواهیم در مورد دقت و روشهای افزایش آن و کاهش بیدقتی گفتوگونمائیم. اما از آنجائی که تعریف ”دقت“ در شناخت راههای افزایش آن بسیارمؤثر است، ابدا میخواهیم ”دقت“ را تعریف کنیم:
دقت به معنی توجه غیرارادی از طریق حواس پنجگانه است. برای اینکه بتوانیدمعنی و مفهوم دقت را بهتر لمس کنید به اطراف خود نگاه کنید. سعی کنید تماماجسام و وسایلی را که بهطور نمونه به رنگ آبی هستند، به خاطر بسپارید.
اکنون چشمهای خود را ببندید و سعی کنید اجسام و وسایلی را که به رنگدیگری (به طور نمونه سفید) هستند، یادآوری کنید! این کار، بسیار دشوارخواهد بود. توانائی حفظ ”توجه ارادی“ به موضوعی بدون اینکه موضوعهای دیگرتوجه ما را از بین ببرد، به معنی ”تمرکز“ است. اما دقت به معنی ”توجهغیرارادی“ است.
در مثالی که زده شد، رنگی که آگاهانه به خاطر سپرده میشد(رنگ آبی)، نمادیاز مطلبهای مهم و یا قسمتهائی از سؤال است که ما میدانیم باید به آنتوجه کنیم و رنگ دیگر (رنگ سفید)، نماد مطلبها و قسمتهائی است که ما فکرمیکنیم مهم نیستند و به همین دلیل به آن بیتوجهی میکنیم.
اگر در هنگام حل سؤال یا مطالعه، اهمیت مطلبی را بدانیم؛ به طور قطع به آنتوجه خواهیم کرد و بیدقتی زمانی رخ میدهد که ما از کنار مطلبی میگذریم(به صورت ناآگاهانه). پس برای تقویت دقت باید ”توجه غیرارادی“ خود راتقویت نمائیم.
ندیدن، شنیدن و … همگی از نشانههای بیدقتی هستند. بهطور نمونه اگر ما قسمتی از گفتههای معلم را نشنویم او میگوید: ”دقت کن!“
باز هم تأکید میکنم: ”دقت“ یعنی دیدن، شنیدن، لمس کردن و .. همهٔ آنچیزهائی که با حس ما درارتباط هستند نه فقط آن چیزهائی که ما فکر میکنیممهم هستند. یعنی به طور نمونه اگر در حال خواندن مطلبی هستیم، دقت یعنیدیدن کامل همهٔ مطلب.
طبق تحقیقهای صورت گرفته، ۷۵ درصد از اطلاعات از طریق حس بینائی واردحافظهٔ ما میشوند. این موضوع نشان از میزان اهمیت حس بینائی دارد.
ـ جدول درصد ورود اطلاعات از طریق حواس پنجگانه به حافظهٔ انسان در زیر آمده است:
حس/ درصد ورود اطلاعات
بینائی ۷۵ درصد
شنوائی/ ۱۳ درصد
بویائی/ ۶ درصد
چشائی – لامسه/ هرکدام ۳ درصد
البته این موضوع بهمنزلهٔ بیاهمیت بودن حسهای دیگر نیست؛ ولی میتوانید کمک قابل توجهی در روشهای افزایش دقت داشته باشید.

▪ دو نکته مهم
۱) دقت ذاتی نیست.
دقت یک مهارت است نه یک دانش و هر مهارتی با تمرین قابل پرورش است.بنابراین یقین داشته باشید که خواهید توانست دقت خود را با انجامتمرینهای زیر افزایش دهید.
۲) دقت، اولین مرحله از مرحلههای انتقال اطلاعات به حافظهٔ بلندمدت است.
در مبحثی حافظه، مرحلهها یانتقال مطلب به حافظهٔ بلندمدت به ترتیب زیر گفته شد:
اطلاعات/ حافظه حسی/ حواس پنجگاه/ دقت/ فراموشی/ حافظه کوتاه مدت/ مرور تداعی/ تصویر/ حافظه بلندمدت
همانطور که در شکل نیز میبینید، اولین شرط انتقال اطلاعات ”توجه یا دقت“است. شاهد این مدعی مطلبهای بسیار زیادی است که ما در طول روز میبینیم،میشنویم و …. ولی فقط آنهائی وارد حافظهٔ بلندمدت میشود که ما به آنها”دقت“ میکنیم. پس ”دقت“ موضوع سبیار مهمی است. چرا که اگر به موضوعی”دقت“ نکنیم، هرگز وارد مرحلههای انتقال مطلب به حافظهٔ بلندمدت نخواهدشد.

تکنیکهای افزایش ”دقت“ را در دو بخش ”راهبردهای رفتاری“ و ”راهبردهای ذهنی“ مورد تجزیه و تحلیل قرار میدهیم:

الف) راهبردهای رفتاری
همانطور که گفته شد، ”دقت“ به معنی توانائی حفظ توجه از طریق حواس پنجگانهبهصورت غیرارادی است. پس اگر حواس پنجگانه خود را تقویت کنیم، گام بزرگیدر افزایش دقت برداشتهایم.
با توجه به اینکه بیشترین حجم ورودی اطلاعات از طریق حس بینائی (۷۵ درصد)رخ میدهد، تقویت حس بینائی، امری بیسیار مهم است، برای تقویت حس بینائی ۲راهکار زیر پیشنهاد میگردد:
۱) شستن چشمها در آب زلال
برای تقویت حس بینائی، هر روز چشمهای خود را داخل یک کاسه آب سرد بازکنید و چند دقیقیه این کار را ادامه دهید. این کار، علاوه بر افزایش قدرتحس بینائی، به زلال و شفافتر شدن چشمها (زیبائی) کمک میکند.
۲) خوردن مواردی که دارای ویتامین A یا C هستند
مصرف روزانهٔ یک لیوان آبهویج و یک عدد گوجهفرنگی در درازمدت، تأثیربسیار زیادی در افزایش قدرت بینائی و در نتیجه افزایش دقت خواهد داشت.البته برای تقویت حسهای دیگر نیز راههای گوناگونی وجود دارد که با توجهبه میزان اهمیت آنها فقط اشارهٔ کوتاهی به آنها میکنیم۶
برای تقویت حس شنوائی (دقت در شنیدن)، سعی کنید زمانی که موسیقی گوشمیدهید انواع سازها را تشخیص دهید و تعداد آنها را معین کنید و برایتقویت ”حس بویائی“، سعی کنید با چشمهای بسته، میوهها و غذاهای مختلف رابا استفاده از حس بویائی خود تشخیص دهید. برای تقویت ”حس لامسه“ نیز سعیکنید با لمس انواع پارچه با نوک انگشتها حس آنها را تشخیص دهید.
▪ تذکر مهم
تمامی تمرینهای ارائه شده، فقط در صورت داشتن تکرار، نتیجهبخش خواهد بود و باید در این مورد صبور باشید.
در تمرین مهم برای تقویت حس بینائی و شنوائی (دقت در دیدن و شنیدن)
با توجه به اهمیت استفادهٔ دانشآموزهای کنکوری از دو حس ”بینائی و شنوائی“ دو تمرین جدید جهت تقویت این دو حس ارائه میگردد:
۱) در این تمرین که هدف، تقویت حس بینائی است، باید زمانی که تلویزیون درحال پخش یک برنامهٔ گفتاری – تصویری (اخبار، سریال و …ـ است، صدایتلویزیون را قطع کرده و تلاش کنید تا با استفاده از لبخوانی کلمهها رادریابید. البته اینکار، بسیار دشوار است ولی یادتان باشد که این یک تمریناست و هدف تنها افزایش توانائی حفظ توجه است.
۳) در این تمرین که شباهت بسیار زیادی با تمرین قبل دارد، باید صدای رادیورا بسیار کم کنید تا جائی که صدای بسیار کمی شنیده شود، سپس سعی کنید(تأکید میکنم: سعی کنید) صدای گوینده را بشنوید؛ لازم به ذکر است که اینتمرین نیز بسیار دشوار است. یعنی ممکن است از هر ۱۰ کلمه فقط یک کلمهبشنوید ولی هیچ اشکالی ندارد، هدف فقط تمرین است.

● انواع بیدقتی
دانشآموزها و داوطلبهای کنکوری بیشتر در سه زمان (مطالعه، کلاس و آزمون)بیدقتی میکنند. در زیر بهدلیل بیدقتی در این سه مورد و نیز راهبردهایذهنی برای افزایش دقت میپردازیم، ولی قبل از آن میخواهیم ببینیم که چرابیدقتی میکنیم. روانشناسها و متخصصهای مطالعه و یادگیری بر این باورهستند که بیدقتی در هنگام مطالعه و آزمون، به سه دلیل رخ میدهد:
۱) داشتن عجله
بهطور حتم برای شما رخ داده است که میخواستید در مدت زمان کوتاهی، کاریرا انجام دهید (بهطور نمونه لحظهای آخر که از منزل خارج میشویم، خیلیهم عجله داریم، یادمان میافتد که باید به کسی تلفن بزنیم) در این مواقعما بهطور معمول، بیدقتی میکنیم و به برخی از موارد مهم توجه نمیکنیم.این مورد در آزمون نیز رخ میدهد. داوطلبهائی که در حل سؤالها یا خواندنسؤال عجله میکنند، از ضریب دقت بسیار پائینی برخوردار هستند.
۲) سرگردانی چشم بین خطها و برگشتهای غیرارادی چشم به عقب
بهطور حتم در هنگام مطالعه و یا آزمون، برای شما اتفاق افتاده است کهخطها را گم کردهاید و حتی گاهی چشمهای شما چند کلمه عقبتر را نگاهکرده است.
۳) کاهش غیرارادی توجه
تحقیقها نشان میدهد بیشترین بیدقتیها در جلسهٔ آزمون مربوط بهسؤالهای ساده است. این موضوع اشاره به کاهش ناآگاهانهٔ توجه دارد. درجلسه آزمون، زمانی که ما با یک نسبت (سؤال) ساده مواجه میشویم. احساسخوشایند موفقیت و رضایت درونی سبب میشود تا تصور کنیم پاسخ دادن به اینسؤال، بسیار ساده است. این فرآیند پیچیدهٔ ذهنی حتی گاهی سبب میشود تا ماسؤال بعدی را بخوانیم. در اصل، ضمیر ناخودآگاه ما با خود میگوید: ”اینسؤال که ساده است؛ سؤال بعدی را هم میتوانم جواب دهم“ بنابراین میزانتوجه ما کاهش مییابد.
اکنون میخواهیم روشهای ذهنی افزایش دقت و کاهش بیدقتی را بررسی کنیم.

ب) راهبردهای ذهنی
۱) افزایش هوشیاری، هنگام روبروئی با سؤالهای ساده
همانطور که کلمه شد، عمدهترین دلیل بیدقتی، کاهش غیرارادی توجه درهنگام حل سؤالهای ساده است. مؤثرترین راهحل مقابله با این مورد، افزایشهوشیاری در هنگام روبهرو شدن با سؤالهای ساده است. بسیار ساده است. کافیاست هر وقت که سؤال ساده دیدید، حالت جسمانیتان تغییر کند، گوئی موضوعبسیار مهم و خطرناکی را دیدهاید چرا که در این لحظهها، احتمال بیدقتی،بسیار زیاد وجود دارد و شما در خطر آن قرار دارید.
۲) خواندن کامل همهٔ جزئیات
یکی دیگر از دلیلهای بیدقتی در مطالعه و آزمون، توجه نکردن به جزئیات وهماهنگ نبودن سرعت چشم با ذهن است. برای رفع این مشکل باید از روش خطربر،استفاده کنید. در این روش مداد یا انگشت اشارهٔ خود را زیر خطاهائی کهمطالعه میکنید، حرکت دهید و هماهنگ با آن، چشمهای خود را حرکت دهید.

▪ دو نکتهٔ مهم
۱) اگر چشمهای شما را حرکت انگشت خطبر هماهنگ نیست، تمرین زیر را انجام دهید:
کتاب درسی خود را وارونه بگیرید و از اولین کلمهٔ بالای صفحه، سمت راستشروع کنید و انگشت خطابر خود را از زیر خطها حرکت دهید و سعی کنیدچشمهای خود را با آن هماهنگ کنید. هدف از این تمرین، فقط هماهنگ کردن چشمشما با انگشت خطبر است و نیاز به فهمیدن مطالب نیست.
۲) در آزمونها و امتحانها خواندن کامل صورت سؤال، موضوع بسیار مهمی است که ما بهطور معمول به آن توجهی نمیکنیم.
در اینجا ذکر دو نکته لازم است:
۱) یادمان باشد که در هر امتحان، فرصت خواندن سؤال برای ما در نظر گرفتهشده است. بهطور معمول تصور ما بر این است که زمانیکه ۱۰ سؤال داریم و ۲۰دقیقه وقت، یعنی برای پاسخگوئی به هر سؤال، ۲ دقیقه وقت داریم در حالیکهبرای خواندن و پاسخ دادن به هر سؤال، ۲ دقیقه وقت داریم.
۲) در امتحانها سعی کنید زیر کلمههای مهم مانند (نیست، ندارد و…) در صورت سؤال، خط بکشید.
۳) فعال بودن
با افزایش سرعت مطالعه دقت بیشتر میشود تا زمانی که به ناحیهٔ مطالعهفعال برسیم و پس از آن با افزایش سرعت، ”دقت“ کاش مییابد. علت بیدقتی درهنگام حل سؤالهای ساده، مطالعهٔ درسهای عمومی، کلاسهائی که معلم، آرامصحبت میکند، بهطور کامل به فعال نبودن ما مربوط میشود. برای افزایش دقتاز طریق ”فعال بودن“، کافی است از تکنیک ”یادداشتبرداری“ استفاده کنیم.یعنی در آزمون با یادداشت کردن محاسبهها و در هنگام مطالعه، با یادداشتکردن کلمهها و نکتههای کلیدی.
۴) تنظیم وقت
همانطور که گفته شد، ”عجله“ یکی دیگر از عاملهای بیدقتی است. برای حذفاین مورد در امتحانها با استفاده از ”تکنیکهای مدیریت زمان“ وقت خود راتنظیم کنید و در هر درس فقط به اندازهٔ همان درس وقت بگذارید.
در هنگام مطالعه نیز در هدفگذاری هر واحد مطالعه دقت کنید تا بر مبنایسرعت واقعی خود پیشبینی نمائید. چرا که اگر بیشتر معین کنید، به طور قطععجله خواهید کرد و اگر کمتر معین کنید، با فعال نبودن مطالعه، باز همبیدقتی خواهید کرد.

▪ یک توصیه ٔ مهم
به داوطلبهای کنکوری توصیه میکنیم. هر شب ۳۰ دقیقه را به زدن تستزماندار اختصاص دهند. این کار تأثیر بسیار زیادی در کنترل زمان و درنتیجه کاهش بیدقتی خواهد داشت. این کار را بهطور حتم، هر روز به مدت ۳۰دقیقه (۱۰ سؤال عمومی و ۱۰ سؤال اختصاصی) انجام دهید.

محمدرضا پور دستمالچی
مشاور تحصیلی مدارس
مجله شادکامی و موفقیت